Ugonjwa wa kisukari umekuwa changamoto kubwa ya kiafya nchini Tanzania. Kwa mujibu wa takwimu, idadi ya watu wanaoishi na hali hii inaongezeka, lakini habari njema ni kwamba unaweza kudhibitiwa au kuzuiliwa kabisa kwa mabadiliko ya mfumo wa maisha.
1. Kisukari ni Nini?
Kisukari ni ugonjwa unaotokea pale ambapo kiwango cha sukari (glucose) kwenye damu kinapokuwa juu sana kupita kiasi. Hii hutokea kwa sababu mwili hauwezi kutengeneza au kutumia homoni ya insulini vizuri.
Aina za Kisukari Zinazojulikana Tanzania:
Kuna aina tatu mashuhuri za kisukari. Aina hizi za kisukari ni kama ifuatavyo
- Aina ya 1 (Type 1): Mwili hautengenezi insulini kabisa (huonekana zaidi kwa watoto na vijana).
- Aina ya 2 (Type 2): Mwili hautumii insulini vizuri. Hii ndiyo aina maarufu zaidi nchini Tanzania, inayochochewa na uzito mkubwa na ukosefu wa mazoezi.
- Kisukari cha Mimba: Hutokea kwa akina mama wajawazito na kinaweza kupotea baada ya kujifungua.
Fahamu aina zingine za kisukari
2. Dalili za Kisukari (Zitambue Mapema)
Watanzania wengi hugundua wana kisukari kikiwa tayari kimeleta madhara. Angalia dalili hizi:
- Kukojoa mara kwa mara (hasa nyakati za usiku).
- Kuhisi kiu kali na njaa isiyoisha.
- Macho kutoona vizuri (ukungu).
- Vidonda vinavyochukua muda mrefu kupona.
- Kuchoka haraka bila sababu maalumu.
- Kupungua uzito ghafla.
3. Sababu na Vihatarishi katika Mazingira Yetu
Kwa nini kisukari kinaongezeka Tanzania? Fahamu visababishi vya kisukari
- Mlo Usiofaa: Ulaji wa vyakula vilivyokobolewa (ugali mweupe, wali mwingi) na vinywaji vyenye sukari nyingi (soda na juisi za viwandani).
- Ukosefu wa Mazoezi: Maisha ya mjini yamepunguzwa na kutembea, watu wengi wanatumia usafiri wa magari au bodaboda hata kwa umbali mfupi.
- Uzito Uliopitiliza: Kitambi na nyama uzembe ni kiashiria kikubwa cha hatari.
- Kurithi: Historia ya familia yenye ugonjwa wa kisukari.
4. Chakula na Lishe kwa Mtanzania
Hapa ndipo penye changamoto kubwa. Mambo ya msingi ya kufahamu ni aina ya vyakula vya kushusha sukari mwilini, kupanga ratiba nzuri ya chakula, na kufahamu kiasi na namna ya kuvichanganya.
Unaweza kula vizuri kwa kutumia vyakula vyetu vya asili:
| Vyakula vya Kuepuka/Kupunguza | Vyakula Vya Kula (Bora) |
| Ugali wa sembe, mkate mweupe | Ugali wa dona, mtama, au ulezi |
| Chips, soda, na keki | Mboga za majani (mchicha, kisamvu, matembele) |
| Sukari ya mezani | Matunda (kwa kiasi kama tikiti, parachichi, machungwa) |
| Mafuta mengi ya kupikia | Protini kama maharage, choroko, na samaki |
Kidokezo: Pendelea kula “Sahani ya Afya”: Nusu ya sahani iwe mboga za majani, robo iwe protini, na robo inayobaki iwe wanga (dona/viazi). Pata pdf ya vyakula vya mgonjwa wa kisukari
5. Matibabu na Huduma nchini Tanzania
Tanzania ina mfumo mzuri wa kliniki za kisukari katika hospitali za wilaya, mkoa, na rufaa (kama Muhimbili, KCMC, na Bugando).
- Vipimo: Ni muhimu kupima sukari (Fastting Blood Sugar) mara kwa mara.
- Dawa: Usitumie dawa za asili bila ushauri wa daktari. Fuata maelekezo ya dawa (vidonge au sindano za insulini).
- Bima ya Afya: Inashauriwa kuwa na NHIF au bima nyingine ili kupunguza gharama za matibabu ya muda mrefu.
6. Jinsi ya Kujilinda (Kinga)
- Fanya Mazoezi: Angalau dakika 30 za kutembea kwa haraka kila siku.
- Punguza Uzito: Ondoa kitambi ili kuusaidia mwili kutumia sukari vizuri.
- Acha Sigara na Punguza Pombe: Hivi huongeza hatari ya kuharibu mishipa ya damu.
Maswali Yanayoulizwa Mara kwa Mara (FAQs)
Je, kisukari kinapona kabisa?
Kwa sasa, kisukari (Aina ya 2) hakina tiba ya kupona kabisa, lakini kinaweza kudhibitiwa (remission) kiasi kwamba mtu anaishi maisha ya kawaida bila dawa kwa kufuata mlo na mazoezi.
Je, asali ni bora kuliko sukari kwa mgonjwa wa kisukari?
Hapana. Asali bado ina sukari na inaweza kupandisha kiwango cha sukari damuni. Itumie kwa kiasi kidogo sana au uiepuke.
Hitimisho
Ugonjwa wa kisukari si hukumu ya kifo. Kwa elimu sahihi na mabadiliko ya tabia, unaweza kuishi maisha marefu na yenye afya. Anza leo kwa kupunguza sukari na kuanza mazoezi.